Het trainingsprogramma suïcidepreventie van GGZ Friesland

Geplaatst op: 09-09-2019

In 2004 maakten in een relatief korte periode vier patiënten van GGZ Friesland een einde aan hun leven. Voor de Raad van Bestuur was dat een alarmsignaal; er moest iets gebeuren. Martin Steendam, klinisch psycholoog en projectleider suïcidepreventie binnen GGZ Friesland, vertelt wat er daarna in gang gezet is.

Van pionieren naar regulier beleid

We staken in 2004 met een aantal mensen de koppen bij elkaar. We vroegen ons af: wat kunnen we doen? De Raad van Bestuur moedigde ons aan en faciliteerde ons. Zo ontstond de Werkgroep suïcidepreventie.
Vanaf het begin werkten we daarnaast in het Platform suïcidepreventie samen met nabestaanden en zorgprofessionals uit de regio (zoals huisartsen, politie, medewerkers van de verslavingszorg etc.). In 2007 gaven we de eerste trainingen voor medewerkers van GGZ Friesland. In 2008 volgden de trainingen voor mensen buiten de GGZ om suïcidaliteit te herkennen en te verwijzen naar adequate zorg. Dat was in Nederland het begin van de gatekeeper trainingen.
Sinds 2004 is er veel veranderd. We trainen nu alle medewerkers van GGZ Friesland.

De werkgroep en het platform kregen een vervolg.
De samenwerking met partners extern – zoals aanvankelijk georganiseerd in het Platform – kwam onder regie van GGD Fryslân. De interne werkgroep kreeg een vervolg in een Stuurgroep suïcidepreventie. Daarin zitten de geneesheer-directeur, twee directeuren zorg, een algemeen directeur en een projectleider. Samen borgen en ontwikkelen we beleid en volgen de uitvoering ervan. We zijn steeds op zoek naar de next step in suïcidepreventie.

Trainingsprogramma en doelgroepen

GGZ Friesland kent nu een gestructureerd trainingsprogramma voor medewerkers om zich de attitude, kennis en vaardigheden eigen te kunnen maken die nodig zijn in de bejegening en behandeling van patiënten met suïcidaal gedrag. Deze scholingen noemen we Eerste Hulp Bij Suïcide (EHBS). Het trainingsprogramma bestaat uit drie basistrainingen en een herhalingstraining. Wie nieuw binnenkomt bij GGZ Friesland als hulpverlener (BIG registratie art. 3 of 14) krijgt de basistraining van een dag. Daar leer je hoe je de Multidisciplinaire Richtlijn Diagnostiek en Behandeling van Suïcidaal Gedrag toe kunt passen.

Andere professionals (zoals agogen, vaktherapeuten, woonbegeleiders et cetera) krijgen een basistraining van een halve dag, gericht op signaleren en verwijzen. Ook verpleegkundigen krijgen een basistraining van een halve dag, gericht op signaleren en contact houden. Na de basistrainingen ontvangen alle medewerkers als multidisciplinair team elke twee à drie jaar een herhalingstraining; dat is de EHBS teamtraining. De teamtrainingen zijn in hoofdlijnen standaard en deels op maat voor specifieke doelgroepen. Er komen vragen aan bod zoals: Hoe gaan we als team om met patiënten met suïcidaal gedrag? Wat waren onze ervaringen de afgelopen periode? Waarin kunnen we ons de komende periode verder verbeteren? Het is een update om vaardigheden op peil te houden en te versterken. Onderdeel van de training is het oefenen met een acteur.

De visie

De trainingen hebben we opgebouwd vanuit onze visie op suïcidaliteit. In het begin zeiden we wel eens dat wie een eind aan zijn leven maakt, zichzelf te kort doet. In het Fries is dat namelijk de uitdrukking voor iemand die zich suïcideert: jinsel stekoart dwaan. Op het moment dat je het slechtst in staat bent goed na te denken neem je de meest verstrekkende beslissing, vaak in eenzaamheid en diepe wanhoop. En nu zeggen we ook: wij willen deze patiënten hier niet alleen mee laten worstelen. Dan zouden wij hen immers ook tekort doen. Dat is wat ons drijft, dat niemand in eenzaamheid en wanhoop zich van het leven berooft. We vlechten de visie en attitude van Zero Suicide steeds meer in de trainingen. We willen ons uiterste best doen om iemand erdoorheen te helpen. Als iemand een doodswens heeft, is er bijna altijd ook ambivalentie. Zolang iemand nog leeft mag je van die ambivalentie uitgaan, anders was die persoon al wel dood geweest. Daar willen we oog voor hebben en bij aansluiten.

Impressies inhoud trainingen

De deelnemers aan deze trainingen leren contact maken met de wanhoop van een patiënt. Ze leren hoe ze naar gedachten aan de dood kunnen vragen en hoe ze vervolgens respectvol en met empathie door kunnen vragen. Ons motto is: wees daarbij helder en concreet en gebruik liever geen verzachtende of verhullende woorden. Een ander belangrijk aandachtspunt is de reflex van hulpverleners om direct het probleem voor de cliënt op te willen lossen. In de training leren zij dat het luisteren naar de wanhoop al een belangrijke eerste stap is. Als de patiënt de wanhoop niet eerst kan delen, kan hij of zij vaak de hoop ook niet voelen. Ze leren het verhaal van de patiënt niet klein te maken. Een eerste vraag is dan ook: wat maakt u zo wanhopig? Om vervolgens ook te kunnen vragen: wat geeft u hoop? 
Ook komen in de trainingen dilemma’s aan de orde. Een voorbeeld: Als je bij een patiënt een stijgende lijn ziet, vraag je dan toch opnieuw naar zijn gedachten aan de dood? We bespreken dat het goed is er wel naar te vragen. Suïcidaliteit is een proces, de wanhoop is niet zomaar verdwenen. Dus vraag ernaar, zoals: ‘Echt fijn dat het wat beter met je gaat. Ik ben benieuwd, zijn de gedachten aan de dood nu helemaal verdwenen, of zijn ze er misschien ook nog?’

De organisatie van de trainingen

De organisatie van deze trainingen op het gebied van suïcidepreventie ligt binnen GGZ Friesland bij de opleidingsafdeling, het Leerhuis. De inhoudelijke sturing komt vanuit de stuurgroep. Jaarlijks nemen zo’n vierhonderdvijftig medewerkers deel aan een van de trainingen. GGZ Friesland beschikt over een groep van zo’n tien goed geschoolde en gemotiveerde trainers. Het zijn collega’s vanuit verschillende disciplines. Mooi is dat sinds kort ook ervaringsdeskundigen een bijdrage aan de scholingen leveren. Een team dient zichzelf in te schrijven voor de EHBS. Een aandachtspunt voor ons is dat we er goed op blijven toezien dat ze zich daadwerkelijk inschrijven. Als iemand meerdere jaren geen bijscholing heeft gevolgd, dan heeft dat gevolgen voor zijn vaardigheid en daarmee voor de kwaliteit die nodig is in de behandeling van
patiënten met suïcidaal gedrag.

De effecten

We houden periodiek een evaluatie van de EHBS-trainingen. De trainingen hebben positieve effecten op individueel- en op teamniveau. Bij de diagnostiek is meer aandacht voor suïcidaal gedrag. Collega’s tonen meer empathie voor en maken beter contact met mensen met suïcidaal gedrag. Alertheid van medewerkers komt de veiligheid van de cliënt ten goede. Na de training zeggen de deelnemers vaak ongevraagd dat zij het een zeer waardevolle en belangrijke training vinden.

Tot slot

Andere GGZ-instellingen zijn welkom om bij GGZ Friesland informatie op te halen over het trainingsprogramma. We geven soms een train-de-trainer scholing bij andere instellingen. Tegen instellingen die overwegen een trainingsprogramma te starten, zou ik zeggen: training draagt bij aan terugdringing van het aantal suïcides. Uiteraard is het van belang daarnaast andere maatregelen te nemen en samen te werken met partners in de regio. Als medewerkers geleerd hebben om te gaan met mensen met suïcidaal gedrag staan ze bij andere zaken vaak ook open om te leren. De suïcidepreventie trainingen maken je werk mooier, intenser en dat is de schoonheid van het vak. Het is echt een aanwinst.

M. Steendam 
Het trainingsprogramma suïcidepreventie van GGZ Friesland 
In: Hoopvolle aanpakken, indringende verhalen. Directbetrokkenen en hulpverleners over suïcides en suïcidaliteit. Verhalenbundel 2018-2019 - Ivonne van de Venstichting 
2019. Arnhem: AquaZZ 

Meer weten?